بقره-ایه 3

الذین یومنون بالغیب و یقیمون الصلوه و مما رزقنهم ینفقون..پرهیزکاران کسانی هستند که به غیب ایمان می آوردند و نماز بر پا می دارند و از تمام نعمتها و مواهبی که به آنان روزی داده ایم انفاق می کنند

رزق:فراتر از آب و نان:رزق به معنای بخشش مستمری است که در اوقات معین می رسد و گاه به نصیب و بهره نیز گفته می شود.بعضی نیز گفته اند که رزق به معنای انعام و بخشش مخصوصی است که مطابق مقتضای حال طرف و بر طبق حاجت او باشد تا حیات و زندگی اش تداوم یابد.جالب توجه اینکه معادل لغت رزق در فارسی،واژه روز ی است؛یعنی انعام و بخششی که هر روز می رسد و شامل حال افراد می شود.باید توجه داشت که رزق و روزی به مادیات و آب و نان خلاصه نمی شود؛بلکه هر آنچه که انسان برای کمال خویش به آن نیاز داشته باشد رزق است.به همین دلیل در دعاهایی از معصومین (ع)به ما رسیده است،چیزهایی مانند:عقل کامل/علم سودمند/مال فراوان و حلال/شخصیت والا/فرزند صالح/ایمان ثابت/خیر دنیا و آخرت/زندگی پاکیزه/شفاعت/حج خانه خدا/زیارت قبور معصومین(ع)/دفن شدن در کناز مزار ایشان و محشور شدن با آنها به عنوان رزق از خدا طلب شده است.

امام صادق(ع):علم را یکی از رزق های الهی می داند و در ذیل این آیه می فرماید:یعنی از آنچه که به آنها یاد داده ایم بین مردم نشر می دهند

بنابراین تعلیم نیز نوعی انفاق است.

رحمان و رحیم  دو صفت از صفات نیکوی الهی است.خدواند بارها خود را با این صفت معرفی کرده است.در معنای این دو کلمه و فرق آنها با یکدیگر گفته اند:«رحمان،صیغه مبالغه و به معنای کثرت و فراوانی رحمت الهی است که شامل همه بندگان او - اعم از مومن و کافر - می شود و رحیم،صفت مشبهه و بیانگر رحمت جاودان و نعمت دائمی خداوند است که ویژه بندگان مومن است.»

از پیامبر گرامی اسلام(ص)روایت شده است:خدواند یکصد رحمت دارد و یکی از آنها را به زمین فرو فرستاده است و بین مخلوقاتش تقسیم کرده است.با آن یک رحمت است که مخلوقات با هم مهربانی می کنند و به یکدیگر مهر می ورزند.نود و نه رحمت دیگر را برای خود نگه داشته و زمان ظهور آن را عقب انداخته است و با آن نود و نه رحمت در روز قیامت بر بندگانش رحم می کند.

همچنین روایت شده است:خدواند آن یک رحمت را نیز می گیرد و صد رحمت را کامل می گرداند و در روز قیامت با صد رحمت-یعنی با همه رحمت خویش- بر بندگان رحم می کند.

البته روشن است که تعبیر صد رحمت برای نزدیک کردن مطلب به ذهن است؛چرا که رحمت الهی بی نهایت و شمارش ناپذیر است.

بسم الله الرحمن الرحیم

هست کلید در گنج حکیم

با توجه به اهمیت آیه شریفه «بسم الله الرحمن الرحیم » در این نوشته سعی شده تا از جنبه های گوناگون به این آیه در حد بسیار مختصر پرداخته شود.

اختلاف قرائت و دیدگاه فقهی :

راویان در مورد آیه شریفه «بسم الله الرحمن الرحیم » دارای اختلاف نظر هستند. برخی مانند ابن کثیر , قالون ,عاصم و کسایی آنرا جزیی از تمام سوره ها ( به جز سوره برائت ) دانسته و در مقابل برخی مانند حمزه , خلف , یعقوب و یزیدی سوره ها را با «بسم الله الرحمن الرحیم » آغاز نمی کنند.[1]

از آنجا که در روایات فریقین تعداد آیات سوره حمد هفت آیه ذکر شده است آندسته از قراءات که بسم الله را جزء این سوره نشمرده اند به جای آن «صراط الذین انعمت علیهم» را یک آیه مجزا به حساب آورده اند.

در میان قراءات مختلف بر سر این نکته که « بسم الله الرحمن الرحیم » جزیی از سوره مبارکه نمل می باشد اجماع وجود دارد.

از امام علی (ع) پرسیدند : آیا بسم الله جزیی از سوره فاتحه الکتاب است ؟ فرمود : بله , رسول خدا آن را می خواند و آن را آیه از سوره حمد می شمرد و می فرمود: فاتحه الکتاب همان سبع المثانی است.[2]

در مورد اینکه آیا بسم الله جزیی از ابتدای سوره های قرآن است یا خیر عامه اختلاف کرده اند. بیضاوی در ابتدای تفسیر خود می نویسد :

{قاریان مکه و کوفه و فقهای آنها و نیز ابن المبارک و شافعی آن را آیه ای از سوره حمد می دانند اما قاریان مدینه و بصره و شام و فقهای آنها  و نیز مالک و اوزاعی بر خلاف آنها نظر دارند. ابو حنیفه در این مورد نظر صریحی ندارد اما بنا بر ظن قوی او نیز بسم الله را جزء سوره نمی دانسته است.}

از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود : { کتمو « بسم الله الرحمن الرحیم » فنعم و الله الاسماء کتموها[3] }.

امام علی (ع) در مورد افرادی که بسم الله را آیه ای از قرآن نمی دانند فرمود : بسم الله آیه ای از قرآن است اما شیطان کاری کرده که آنها فراموشش کنند.[4]

 بر این اساس فقهای شیعه اتفاق نظر دارند که بسم الله یک آیه از سوره حمد و نیز سرآغاز تمامی سوره های قرآن به جز برائت است و آنچه این نظر را تقویت می کند وسواس عجیب کتابت کنندگان قرآن  برای جلوگیری از ورود عبارات غیر از متن قرآن  به داخل مصاحف بوده است به طوریکه حتی از نوشتن کلمه آمین در مصاحف خودداری می کرده اند پس چگونه است که در میان تمام سوره ها بسم الله را آورده اند و اگر بسم الله آیه ای از قران نیست چرا تنها در مورد سوره توبه به نداشتن بسم الله تاکید نموده اند؟!

معاویه بن عمار نقل می کند : از امام صادق (ع) پرسدم : آیا در نماز برای قرائت سوره حمد بسم الله بگویم ؟ فرمود بله. پرسیدم : بعد از حمد آیا برای سوره نیز بسم الله بگویم ؟ فرمود :آری.[5]

امام محمد باقر در جواب نامه یحیی بن ابی عمران همدانی حکم به بطلان  و لزوم اعاده نماز کسی که حمد را همراه با بسم الله ولی سوره را بدون بسم الله می خواند  دادند.[6]

صفوان جمال نقل می کند که امام صادق (ع) در نماز های اخفاتیه بسم الله را به جهر قرائت می فرمود.[7]

بر اساس روایات بالا و برخی دیگر از روایات وارده فقهای شیعه اعتقاد دارند اگر کسی در نماز واجب یا مستحب بسم الله را ترک کند نمازش باطل است. مرحوم علامه حلی در تبصره می فرماید :{ و یستحب الجهر بالبسمله فی الاخفات }[8] . یعنی قرائت بسم الله به حالت جهر در نمازهای اخفاتیه مثل نماز ظهر و عصر مستحب است.

در برخی روایات به ترک قرائت بسم الله در نماز توسط ائمه اطهار اشاره شده است که این موارد را فقها حمل بر تقیه نموده و یا آن نماز را از نماز های نافله دانسته اند یا اینکه احتمال داده اند معصوم (ع) بسم الله را قرائت فرموده ولی راوی به دلایلی از قبیل مسافت آن را نشنیده است.

فضیلت :

پیامبر اعظم (ص) فرمود : وقتی معلم به بچه بسم الله را می آموزد خداوند برای معلم و بچه و والدین او رهایی از آتش را می نویسد.[9]

در روایتی دیگر از ایشان داریم : هر کس می خواهد خداوند او را از شعله های 19 گانه آتش جهنم رهایی بخشد بسم الله را قرائت کند زیرا بسم الله نیز 19 حرف است و خداوند هر حرفی را سپر شعله ای قرار می دهد.

محمد بن مسلم می گوید : از امام صادق (ع) پرسیدم : آیا منظور از سبع المثانی و قرآن العظیم سوره فاتحه الکتاب است؟ فرمود : بله. پرسیدم : آیا بسم الله هم جزیی از این هفت آیه است ؟ فرمود : بله و این آیه پر فضیلت ترین آنهاست.[10]

امام رضا (ع) در روایتی که مشابه آن از امام صادق (ع) به نقل از پدر بزرگوارشان نیز وارد شده فرمودند : بسم الله به اسم اعظم خداوند از سفیدی چشم به سیاهیش نزدیک تر است.[11]

امام صادق (ع)  بسم الله را عظیم ترین آیه قرآن می داند و منکران آن را لعنت می کند: { ما لهم قاتلهم الله عمدو الی اعظم آیه فی کتاب الله فزعمو انها بدعه اذا ظهرو ها }[12]

امام باقر (ع) آن را گرامی ترین آیه قرآن ذکر نموده است : {سرقوا اکرم آیه من کتاب الله  « بسم الله  الرحمن الرحیم» }.

از پیامبر روایت شده : کسی که در زندگی خود ناراحتی دارد اگر از روی اخلاص و توجه قلبی « بسم الله الرحمن الرحیم » بگوید یا در دنیا  به حاجت خود می رسد و یا خداوند در نزد خود ثواب آن را برای آخرتش فراهم می نماید  که قطعا آنچه نزد خداست برای مومنین بهتر و پایدار تر است.[13]

صفوان جمال از امام صادق روایت نموده : خداوند هیچ کتابی  از آسمان نازل نکرد مگر اینکه در ابتدای آن « بسم الله الرحمن الرحیم » بود.[14]

شروع کار ها با بسم الله :

امام حسن عسگری (ع) در حدیثی به نقل از پدران بزرگوارش تا مولا علی (ع) می فرماید : خداوند می فرماید من احق هستم نسبت به اینکه از من درخواست شود و اولی هستم  نسبت به اینکه به درگاه من تضرع شود پس در آغاز هر کار کوچک یا بزرگی «بسم الله الرحمن الرحیم » بگویید. و نیز از پیامبر روایت شده که فرمودند : هر کار مهمی که بدون بسم الله آغاز شود ابتر خواهد بود.[15]

امام صادق علیه السلام می فرماید : اگر کسی از شما وضو بگیرد بدون اینکه در آغاز آن بسم الله بگوید شیطان در نماز و وضوی او شریک خواهد بود و نیز اگر بدون گفتن بسم الله چیزی بخورد یا بیاشامد یا بپوشد یا بسازد شیطان در کارش با او شریک خواهد بود.[16]

عبد الله بن یحیى که از دوستان امیر مؤمنان على (ع) بود به خدمتش آمد و بدون گفتن بسم الله بر تختى که در آنجا بود نشست ، ناگهان بدنش منحرف شد و بر زمین افتاد و سرش شکست ، على (ع) دست بر سر او کشید و زخم او التیام یافت بعد فرمود : آیا نمى دانى که پیامبر از سوى خدا براى من حدیث کرد که هر کار بدون نام خدا شروع شود بى سرانجام خواهد بود ، گفتم پدر و مادرم به فدایت باد مى دانم و بعد از این ترک نمى گویم ، فرمود : در این حال بهره مند و سعادتمند خواهى شد .

امام صادق (ع) هنگام نقل این حدیث فرمود : بسیار مى شود که بعضى از شیعیان ما بسم الله را در آغاز کارشان ترک مى گویند و خداوند آنها را با ناراحتى مواجه مى سازد تا بیدار شوند و ضمنا این خطا از نامه اعمالشان شسته شود.[17]